Tweet
2.4.1. Aracı Kurumun Sözleşmeden Doğan Borçları2.4.1.1.) Sözleşme Koşullarına ve Yatırımcı Talimatlarına Uygun Olarak İşi
Yapma Borcu
Alım satıma aracılık sözleşmesinden kaynaklanan en temel borç müşteri emirlerine
uygun olarak alım satıma aracılık faaliyeti yapılmasıdır. Hisse senetlerinden doğan hakların
kullanımı ve diğer işlemler aracı kuruma yetki verilmiş olması koşulu ile sözleşmeden
kaynaklanan diğer borçlar arasında sayılabilecektir. Seri: V, No: 46 sayılı Tebliğin 11 ve 45.
maddeleri uyarınca aracı kurum tüm bu borçlarını yerine getirirken gerekli özenin göstermek,
işi sadakatle yapmak ve yatırımcı menfaatlerini gözetmek zorundadır.39 Aracı kurumun
Borsada hisse senedi alım satımına aracılık faaliyetini yerine getirebilmesi için yatırımcının
buna yönelik talimatlarının bulunması gerekmektedir. Yatırımcı talimatları emir olarak ifade
edilmektedir. Aşağıda emrin hukuki niteliği ve emirlere ilişkin temel kurallar ayrıntılı bir
şekilde açıklanacaktır.
2.4.1.1.1) Emrin Hukuki Niteliği40
Aracı kurumun çerçeve sözleşmeden kaynaklanan en temel borcu olan aracılık yapma
borcunu ifa edebilmesi için müşterinin alım satım sözleşmesi kurmak istemesi ve buna ilişkin
emirlerini aracı kuruma iletmesi gerekmektedir. Yatırımcı tarafından iletilen emirler, aracı
kurum vasıtasıyla Borsaya intikal ettirilmekte ve borsada emirlerin eşleşmesi ile yatırımcının
talep ettiği sözleşme kurulmaktadır. Bu çerçevede, emirler borsa emri ve müşteri emri olarak
ikiye ayrılmaktadır.
Aracı kurumlara müşterileri tarafından Borsada hisse senedi alım satımı yapılmasına
yönelik olarak verilen emirlere müşteri emri denilmektedir. Müşteri emri esas itibariyle, aracı
kurumun çerçeve sözleşmeden kaynaklanan borcunu ifa etmesini sağlamaya yönelik talimat
niteliğinde tek taraflı hukuki işlemdir. Müşteri emir yazılı veya sözlü olarak verilebilmektedir.
Elektronik yöntemlerle iletilen emriler mevzuat uyarınca sözlü emir hükmündedir. Müşteri
emirleri limit veya serbest fiyatlı olabilmektedir. Limit fiyatlı müşteri emrinde, emir veren
alıcı, işlemin gerçekleşmesi için kabul ettiği en yüksek fiyatı; satıcı ise satmaya razı olduğu en
düşük fiyatı belli etmektedir. Yatırımcı verdiği emirdeki fiyatı belirleme konusunda aracı
kurumu serbest bırakmak istediği zaman, serbest fiyatlı emir verir. Müşteri emri seans içinde
aracı kurum tarafından Borsaya iletildiğinde Borsa emrine dönüşmektedir. Borsa emirleri,
İMKB Hisse Senetleri Piyasasında, normal emir, özel emir ve küsurat emir olmak üzere üç
çeşit emir verilebilmektedir.
Normal emir, işlem birimi halinde verilmiş, küsuratsız, tam olarak 1 lot (1000 hisse
senedi) ve katlarından oluşan emirlerdir. Normal emirler Limit fiyatlı emirler, Kalanı iptal et
emirleri, Özel limit fiyatlı emir, Limit değerli emirler olarak dörde ayrılmaktadır. Özel
emirler, İMKB Yönetim Kurulu tarafından, menkul kıymet bazında belirlenen hisse sayısını
aşan ve başka bir özel emir ile eşlendiğinde eksper onayıyla gerçekleştirilen, bölünmez bir
bütün olarak işlem gören emirlerdir. Küsurat Emirler, işlem biriminin (1 lot) içerdiği hisse
senedi sayısından daha az miktarlar için verilmiş emirlerdir.
Emir hukuki nitelik itibariyle, yatırımcının hisse senedi alım satım sözleşmesi
kurulmasına yönelik irade beyanı olup, duruma göre sözleşmenin kurulmasına yönelik icap
veya kabul olabilmektedir. Bilindiği üzere, sözleşmeler, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun
beyanları sonucu meydana gelmektedir. İcap ve kabul iradesinin tayininde, teklifin alım veya
satım olması önem taşımamakta, zaman yönünden ilk yapılan irade beyanına icap, ikincisine
ise kabul adı verilmektedir. İcabın sözleşmenin esaslı unsurlarını kapsaması ve kabulün de
icaba uygun olması gerekmektedir.41
Konuya borsa işlemleri açısından baktığımızda, müşteri tarafından aracı kuruma
iletilen alım satım emri, aracı kuruma yöneltilmiş bir icap veya kabul olmayıp, aracı kurumun
emri borsaya iletmesini talep etmeye yönelik bir irade beyanıdır. İcap veya kabul beyanı aracı
kurum tarafından Borsaya iletildiği zaman, sözleşmenin karşı tarafı bakımından icap veya
kabul sıfatı kazanmaktadır. Borsa işlemleri bakımından alım satım emirleri klasik icap ve
kabule tam anlamıyla benzemediği için, BK’da icap ve kabule ilişkin hükümlerin hisse senedi
alım satım işlemlerine tam olarak uygulanması mümkün değildir. Borsada meydana gelen
hisse senedi alım satım işlemlerinde, Borsa sistemine iletilen emirlerin icap ve kabul olarak
tayininde esas alınan unsur emrin sisteme iletim anıdır. Buna göre her zaman sistemde
bekleyen emirler alım satım sözleşmesinin kurulmasına yönelik icap niteliğindedir. Ayrıca
zaman itibariyle önce iletilen emirler icap, bu emirleri karşılamaya yönelik olarak iletilen
emirler ise kabul niteliğindedir. İcap, hisse senedinin alım satımına yönelik olarak önce
yapılan beyan olduğu için belirsiz bir yatırımcı kitlesine yöneltilmektedir. Bir başka deyişle
icabın muhatabı tam olarak belirli değildir. Kabul ise, genel olarak sistemde bekleyen ve
kurulması istenen sözleşmenin esaslı noktalarının belirlendiği icaba yöneltildiği için, kabul
beyanının muhatabı icabı yapan kişi veya kişilerdir.
2.4.1.1.2) Emirlerde Geçerlilik SüresiİMKB’de günlük emir, günlük olarak adlandırılmasına ve Ulusal Pazarda gün içinde
iki seans olmasına rağmen, yalnızca verildiği seans sonuna kadar sistemde işlem görmek
üzere bekleyebilen emir türüdür. Seans sonuna kadar işlem görmeyen emirler iptal
edilmektedir. Sistem aksi belirtilmedikçe bütün emirleri günlük olarak kabul etmektedir.
Emrin kısmen karşılanması durumunda, geriye kalan karşılanmamış miktar seans sonuna
kadar bekletilmekte ve seans sonuna kadar karşılanmazsa sistem tarafından iptal edilmektedir.
Kalanı iptal et emri, emrin mümkün olan miktarının karşılanması ve kalan kısmın da iptal
edilmesi anlamına gelmektedir. Karşı emir, aynı aracı kurum tarafından verilmiş ise veya
karşılayacak emir bulunmuyorsa, söz konusu emir iptal edilecektir. Tarihli emirde, emrin,
karşılanmak üzere belirli bir tarihe kadar sistemde durması sağlanmaktadır. Mevcut
uygulamada, 16.11.1998 tarihinden itibaren emrin maksimum geçerlik süresi 1 iş günüdür.
Verilen tarihli emrin fiyatı, geçerlilik süresi içinde, ikinci seansta marj dışında kalırsa emir
sistem tarafından iptal edilir.
Belirtilen geçerlik süreleri Borsa emirleri bakımından hüküm ifade etmekte olup,
yatırımcılar aracı kuruma emir verirken, emrin geçerlik süresini diledikleri gibi
belirleyebilmektedirler.
2.4.1.1.3) Emirlerde Yapılan Değişiklikler
Borçlar Hukuku alanında, sözleşmenin kuruluşu amacıyla karşı tarafa iletilen icap
veya kabulde değişiklik yapmak veya icap veya kabulden vazgeçebilmek için karşı tarafın
rızası veya belirli bir zamanın geçmesi gerekmektedir.42 Ancak, İMKB Hisse Senedi
Piyasasına aracı kurumlar tarafından iletilen emirlerde değişiklik yapma gereksinimi
doğabileceği gözetilerek, sisteme iletilen emirler üzerinde belirli koşullar altında, aşağıda
belirtilen şekilde değişiklik yapma imkanı getirilmiştir.
Emir iyileştirme; sisteme girilen emirlerin fiyatının iyileştirilmesidir. Emir
iyileştirilmesi; alış emirlerinde fiyatların yukarıya, satış emirlerinde ise aşağıya çekilerek fiyat
önceliğinin değiştirilmesidir.
Sisteme iletilen bir emrin üç farklı fiyatlı yeni emre bölünmesi mümkündür. Aracı
kurum, emrin bölünebilen kısmına ait fiyatı iyileştirdiği ve orijinal emrin fiyatı aynı kaldığı
müddetçe, verdiği emir bölebilir. Emir bölünmesi gerçekleştirildiğinde, bölünen emirlerin
toplam miktarının (toplam emir miktarının) ilk miktara eşit veya daha büyük olması
zorunludur.
Aracı kurum tarafından sisteme girilen emirlerden, alış veya satış tarafında girilen en
son emir iptal edilebilir. Son emrin iyileştirilerek son emir durumuna gelmemiş olması
gerekir. İptal edilen emirden sonra son emir konumuna gelen önceki emir de iptal edilebilir.
Alış veya satıştaki son emirler kısmen gerçekleşmişse, pasif aracı kurum yalnızca kalan
bakiyeyi iptal edebilir.
İşlem düzeltme isteği, sadece miktarı azaltma yönünde işleme taraf olan her iki aracı
kurumun da bu isteklerini Kontrole göndermesi ile yapılır. Aracı kurumların, işlem düzeltme
isteğini onaylama yetkisi Kontrol merkezindedir. Hisse senedi işlemlerinde hatalı emir
girildiği veya normal fiyat oluşumunun dışında işlemlerin olduğu durumlarda işlem iptali
mümkündür.
Bunun dışında Borsa Başkanı iki veya daha fazla aracı kurumun başvurusu üzerine ya
da resen aracı kurum veya menkul kıymet bazında bekleyen emirleri veya gerçekleşen
işlemleri belirli bir zaman dilimi içinde veya zaman dilimine bağlı olmaksızın; bilgisayar
ortamından kaynaklanan bir hata olursa, gerçekleşen işlem aracı kurumlardan en az birinin
hatalı emri sonucunda olursa, yapay fiyat ve piyasa oluşturulmasında yasaklanan hallerin
herhangi birinin var olduğu tespit edilirse, aracı kurum veya menkul kıymet işlemlerini
durduracak diğer maddi unsurların ortaya çıkması halinde emirleri iptal edebilecektir. İptal
kararları verildikleri günü izleyen ilk iş gününde Borsa bülteninde ilan edilecektir. Ayrıca
yapay fiyat ve piyasa oluşturulması hallerinden birinin tespit edilmesi halinde, ilgili üye ve
üyeler hakkında disiplin kovuşturması yapılacak ve ortaya çıkan zarar, ilgili aracı kurum ve
aracı kurumlar tarafından tazmin edilecektir.
2.4.1.2.) Elde Edilen Varlıkları Teslim Borcu
Borsada yapılan hisse senedi alım satım işlemine ilişkin sözleşmenin kurulmasından
sonra, sözleşmenin ifası, takas ve para/hisse senedinin teslimine ilişkin esaslar aşağıda
ayrıntılı olarak açıklanacak olmakla birlikte, genel olarak, aracı kurumun alım satıma aracılık
sözleşmesinden kaynaklanan yükümlülüklerinden biri de, elde edilen varlıkların müşteriye
teslimidir. Alım satım işlemi sonucunda fiziki teslimat talep edilmekte ise, aracı kurum ya
bedeli ödeyerek takas merkezinden hisse senetlerini teslim alır, ya da hisse senetlerini teslim
ederek, bunların bedelini tahsil eder. İşte aracı kurumun temel iade yükümlülüğünün
kapsamını bu hisse senetleri veya nakit teşkil etmektedir.43
2.4.1.3.) Müşterinin Sermaye Piyasası Araçlarını Saklatma Borcu
Aracı kurumların Borsada işlem gören hisse senetlerini saklama yetkisi
bulunmamasından dolayı, müşteri hesabına satın alınan hisse senetlerinin saklamaya yetkili
Takasbank’ta saklanması gerekmektedir. Bu nedenle, hisse senetlerinin müşteri nam ve
hesabına Takasbank’ta saklatılması da aracı kurumun alım satıma aracılık çerçeve
sözleşmesinden kaynaklanan bir yükümlülüğüdür.
2.4.1.4.) Bilgi ve Hesap Verme Borcu
Alım satıma aracılık çerçeve sözleşmesinin süreklilik arz eden bir borç ilişkisi
doğurması ve tipik bir iş görme sözleşmesi olması karşısında, iş gören aracı kurumun,
hesabına iş gördüğü yatırımcıyı dönemsel olarak bilgilendirmesi sözleşmenin mahiyeti
gereğidir. Nitekim BK’da yer alan iş görme sözleşmelerinden vekalette (BK md. 392) ve
komisyonda (BK md. 417) iş görenin, muhatabını bilgilendirmesi açıkça öngörülmüştür.44
Kurulun Seri: V, No: 6 sayılı Tebliğinin 4/V. maddesi uyarınca aracı kurumun aylık olarak
yatırımcıya hesap ekstresi göndermesi mecburiyeti öngörülmüştür. Hesap özetinin, hesabın
mevcut durumuna ilişkin olması karşısında, sözleşmenin devamı sırasında alım satım
işlemleri yapılırken, aracı kurumun yatırımcıyı bilgilendirme yükümlülüğü bulunup
bulunmadığı hususlarının genel hükümlere göre değerlendirilmesi gerekmektedir. BK’nun
417. maddesinde, komisyoncunun yaptığı işlemlere ilişkin süreç hakkında ve işlemin
gerçekleşmesine ilişkin olarak müvekkilini haberdar etmesinin zorunlu olduğu hükme
bağlanmıştır. Bu çerçevede, aracı kurumun müşteri talimatlarının durumu hakkında,
yatırımcıyı bilgilendirmesi teorik olarak mümkün olmakla birlikte, binlerce müşteri ve
bunların yapmış olduğu çok sayıda işlem karşısında, aracı kurumun müşterilerini her işlem
hakkında bilgilendirmesi mümkün olmayacaktır. Uygulamada, aracı kurumlar çerçeve
sözleşmelerde müşterilerin vermiş oldukları emirlerin gerçekleşip gerçekleşmediğini
kendilerinin araştıracağını hükme bağlamak suretiyle, bu tür bir bilgi verme
yükümlülüğünden kurtulmaktadırlar.
2.4.2. Yatırımcının Çerçeve Sözleşmeden Kaynaklanan Yükümlülükleri
Yatırımcının çerçeve sözleşmeye dayanarak işlem yapması halinde doğacak borçları
ücret ve masrafları ödeme ile hisse senedi/nakit teslim yükümlülüğünü yerine getirmekten
ibarettir.
2.4.2.1.) Ücret ve Masrafları Ödeme Borcu
Borsada gerçekleştirilen alım satım işlemlerinde, aracı kurumun yürüttüğü aracılık
faaliyetine karşılık gelmek üzere, aracı kuruma ödenecek ücret komisyon (Kurtaj) olarak
adlandırılmaktadır. Komisyon müşteriler hesabına gerçekleştirilen tüm işlemlerde, işlem tutarı
üzerinden hesaplanmaktadır. Aracı kurumun komisyon ücretine ne zaman hak kazandığı
konusunda açık bir hüküm bulunmamakla birlikte, alım satım emirlerinin eşleşmesi ve
sözleşmenin kurulması ile aracı kurumun komisyon ücretini hak edeceği söylenebilecektir.
Aracı kurumların gerçekleştirdiği faaliyetler sonucunda ücrete hak kazanacağı
sermaye piyasası mevzuatında belirlenmiş ve aracı kurumların alması gereken asgari
komisyon oranları da (% 0,2) belirlenmiştir. Rekabet şartları altında, müşteri kazanmak için
komisyon almadan aracı kurumların işlem yapabileceği ve bu durumun aracı kurumun mali
yapısını olumsuz yönde etkileyeceği varsayımından hareketle, asgari komisyon oranları
belirlenmiştir.
Öte yandan, Borsada gerçekleştirilen alım satım işlemlerine ilişkin işlem
maliyetlerinin de (Borsa payı vs) yatırımcı tarafından aracı kuruma ödenmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede, aracı kurumun müşteri emirlerinin gerçekleşmesi için yapmış olduğu olağan
masrafların tamamını yatırımcıdan talep etme hakkı vardır.
Esasında mevzuatta herhangi bir hüküm olmasa dahi, anonim ortaklık şeklinde
kurulan aracı kurumlar, tacir sıfatını haiz olduklarından, yaptıkları masrafları talep
edebilecekleri gibi, sözleşmede ücret kararlaştırılmamış olsa dahi, ücret almaya hak
kazanacaklardır.45
2.4.2.2.) Hisse Senedini/Nakdi Teslim Borcu
Yatırımcıların çerçeve sözleşmeden kaynaklanan ikinci borcu hisse senedi/nakdi
teslim borcudur. Buna göre yatırımcıların, hisse senedi alım satımına yönelik emirlerinin
gerçekleşmesi durumunda, en geç takas gününe kadar, alım emri vermişse yeterli nakdi, satım
emri vermişse satıma konu hisse senedini tam olarak aracı kurumun emrine hazır
bulundurması gerekmektedir. Yatırımcının bu yükümlülüğünü yerine getirmemesinin
sonuçları ve temerrüt hali aşağıda ayrıca ele alınacaktır.
Nusret ÇETİN
Yapma Borcu
Alım satıma aracılık sözleşmesinden kaynaklanan en temel borç müşteri emirlerine
uygun olarak alım satıma aracılık faaliyeti yapılmasıdır. Hisse senetlerinden doğan hakların
kullanımı ve diğer işlemler aracı kuruma yetki verilmiş olması koşulu ile sözleşmeden
kaynaklanan diğer borçlar arasında sayılabilecektir. Seri: V, No: 46 sayılı Tebliğin 11 ve 45.
maddeleri uyarınca aracı kurum tüm bu borçlarını yerine getirirken gerekli özenin göstermek,
işi sadakatle yapmak ve yatırımcı menfaatlerini gözetmek zorundadır.39 Aracı kurumun
Borsada hisse senedi alım satımına aracılık faaliyetini yerine getirebilmesi için yatırımcının
buna yönelik talimatlarının bulunması gerekmektedir. Yatırımcı talimatları emir olarak ifade
edilmektedir. Aşağıda emrin hukuki niteliği ve emirlere ilişkin temel kurallar ayrıntılı bir
şekilde açıklanacaktır.
2.4.1.1.1) Emrin Hukuki Niteliği40
Aracı kurumun çerçeve sözleşmeden kaynaklanan en temel borcu olan aracılık yapma
borcunu ifa edebilmesi için müşterinin alım satım sözleşmesi kurmak istemesi ve buna ilişkin
emirlerini aracı kuruma iletmesi gerekmektedir. Yatırımcı tarafından iletilen emirler, aracı
kurum vasıtasıyla Borsaya intikal ettirilmekte ve borsada emirlerin eşleşmesi ile yatırımcının
talep ettiği sözleşme kurulmaktadır. Bu çerçevede, emirler borsa emri ve müşteri emri olarak
ikiye ayrılmaktadır.
Aracı kurumlara müşterileri tarafından Borsada hisse senedi alım satımı yapılmasına
yönelik olarak verilen emirlere müşteri emri denilmektedir. Müşteri emri esas itibariyle, aracı
kurumun çerçeve sözleşmeden kaynaklanan borcunu ifa etmesini sağlamaya yönelik talimat
niteliğinde tek taraflı hukuki işlemdir. Müşteri emir yazılı veya sözlü olarak verilebilmektedir.
Elektronik yöntemlerle iletilen emriler mevzuat uyarınca sözlü emir hükmündedir. Müşteri
emirleri limit veya serbest fiyatlı olabilmektedir. Limit fiyatlı müşteri emrinde, emir veren
alıcı, işlemin gerçekleşmesi için kabul ettiği en yüksek fiyatı; satıcı ise satmaya razı olduğu en
düşük fiyatı belli etmektedir. Yatırımcı verdiği emirdeki fiyatı belirleme konusunda aracı
kurumu serbest bırakmak istediği zaman, serbest fiyatlı emir verir. Müşteri emri seans içinde
aracı kurum tarafından Borsaya iletildiğinde Borsa emrine dönüşmektedir. Borsa emirleri,
İMKB Hisse Senetleri Piyasasında, normal emir, özel emir ve küsurat emir olmak üzere üç
çeşit emir verilebilmektedir.
Normal emir, işlem birimi halinde verilmiş, küsuratsız, tam olarak 1 lot (1000 hisse
senedi) ve katlarından oluşan emirlerdir. Normal emirler Limit fiyatlı emirler, Kalanı iptal et
emirleri, Özel limit fiyatlı emir, Limit değerli emirler olarak dörde ayrılmaktadır. Özel
emirler, İMKB Yönetim Kurulu tarafından, menkul kıymet bazında belirlenen hisse sayısını
aşan ve başka bir özel emir ile eşlendiğinde eksper onayıyla gerçekleştirilen, bölünmez bir
bütün olarak işlem gören emirlerdir. Küsurat Emirler, işlem biriminin (1 lot) içerdiği hisse
senedi sayısından daha az miktarlar için verilmiş emirlerdir.
Emir hukuki nitelik itibariyle, yatırımcının hisse senedi alım satım sözleşmesi
kurulmasına yönelik irade beyanı olup, duruma göre sözleşmenin kurulmasına yönelik icap
veya kabul olabilmektedir. Bilindiği üzere, sözleşmeler, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun
beyanları sonucu meydana gelmektedir. İcap ve kabul iradesinin tayininde, teklifin alım veya
satım olması önem taşımamakta, zaman yönünden ilk yapılan irade beyanına icap, ikincisine
ise kabul adı verilmektedir. İcabın sözleşmenin esaslı unsurlarını kapsaması ve kabulün de
icaba uygun olması gerekmektedir.41
Konuya borsa işlemleri açısından baktığımızda, müşteri tarafından aracı kuruma
iletilen alım satım emri, aracı kuruma yöneltilmiş bir icap veya kabul olmayıp, aracı kurumun
emri borsaya iletmesini talep etmeye yönelik bir irade beyanıdır. İcap veya kabul beyanı aracı
kurum tarafından Borsaya iletildiği zaman, sözleşmenin karşı tarafı bakımından icap veya
kabul sıfatı kazanmaktadır. Borsa işlemleri bakımından alım satım emirleri klasik icap ve
kabule tam anlamıyla benzemediği için, BK’da icap ve kabule ilişkin hükümlerin hisse senedi
alım satım işlemlerine tam olarak uygulanması mümkün değildir. Borsada meydana gelen
hisse senedi alım satım işlemlerinde, Borsa sistemine iletilen emirlerin icap ve kabul olarak
tayininde esas alınan unsur emrin sisteme iletim anıdır. Buna göre her zaman sistemde
bekleyen emirler alım satım sözleşmesinin kurulmasına yönelik icap niteliğindedir. Ayrıca
zaman itibariyle önce iletilen emirler icap, bu emirleri karşılamaya yönelik olarak iletilen
emirler ise kabul niteliğindedir. İcap, hisse senedinin alım satımına yönelik olarak önce
yapılan beyan olduğu için belirsiz bir yatırımcı kitlesine yöneltilmektedir. Bir başka deyişle
icabın muhatabı tam olarak belirli değildir. Kabul ise, genel olarak sistemde bekleyen ve
kurulması istenen sözleşmenin esaslı noktalarının belirlendiği icaba yöneltildiği için, kabul
beyanının muhatabı icabı yapan kişi veya kişilerdir.
2.4.1.1.2) Emirlerde Geçerlilik SüresiİMKB’de günlük emir, günlük olarak adlandırılmasına ve Ulusal Pazarda gün içinde
iki seans olmasına rağmen, yalnızca verildiği seans sonuna kadar sistemde işlem görmek
üzere bekleyebilen emir türüdür. Seans sonuna kadar işlem görmeyen emirler iptal
edilmektedir. Sistem aksi belirtilmedikçe bütün emirleri günlük olarak kabul etmektedir.
Emrin kısmen karşılanması durumunda, geriye kalan karşılanmamış miktar seans sonuna
kadar bekletilmekte ve seans sonuna kadar karşılanmazsa sistem tarafından iptal edilmektedir.
Kalanı iptal et emri, emrin mümkün olan miktarının karşılanması ve kalan kısmın da iptal
edilmesi anlamına gelmektedir. Karşı emir, aynı aracı kurum tarafından verilmiş ise veya
karşılayacak emir bulunmuyorsa, söz konusu emir iptal edilecektir. Tarihli emirde, emrin,
karşılanmak üzere belirli bir tarihe kadar sistemde durması sağlanmaktadır. Mevcut
uygulamada, 16.11.1998 tarihinden itibaren emrin maksimum geçerlik süresi 1 iş günüdür.
Verilen tarihli emrin fiyatı, geçerlilik süresi içinde, ikinci seansta marj dışında kalırsa emir
sistem tarafından iptal edilir.
Belirtilen geçerlik süreleri Borsa emirleri bakımından hüküm ifade etmekte olup,
yatırımcılar aracı kuruma emir verirken, emrin geçerlik süresini diledikleri gibi
belirleyebilmektedirler.
2.4.1.1.3) Emirlerde Yapılan Değişiklikler
Borçlar Hukuku alanında, sözleşmenin kuruluşu amacıyla karşı tarafa iletilen icap
veya kabulde değişiklik yapmak veya icap veya kabulden vazgeçebilmek için karşı tarafın
rızası veya belirli bir zamanın geçmesi gerekmektedir.42 Ancak, İMKB Hisse Senedi
Piyasasına aracı kurumlar tarafından iletilen emirlerde değişiklik yapma gereksinimi
doğabileceği gözetilerek, sisteme iletilen emirler üzerinde belirli koşullar altında, aşağıda
belirtilen şekilde değişiklik yapma imkanı getirilmiştir.
Emir iyileştirme; sisteme girilen emirlerin fiyatının iyileştirilmesidir. Emir
iyileştirilmesi; alış emirlerinde fiyatların yukarıya, satış emirlerinde ise aşağıya çekilerek fiyat
önceliğinin değiştirilmesidir.
Sisteme iletilen bir emrin üç farklı fiyatlı yeni emre bölünmesi mümkündür. Aracı
kurum, emrin bölünebilen kısmına ait fiyatı iyileştirdiği ve orijinal emrin fiyatı aynı kaldığı
müddetçe, verdiği emir bölebilir. Emir bölünmesi gerçekleştirildiğinde, bölünen emirlerin
toplam miktarının (toplam emir miktarının) ilk miktara eşit veya daha büyük olması
zorunludur.
Aracı kurum tarafından sisteme girilen emirlerden, alış veya satış tarafında girilen en
son emir iptal edilebilir. Son emrin iyileştirilerek son emir durumuna gelmemiş olması
gerekir. İptal edilen emirden sonra son emir konumuna gelen önceki emir de iptal edilebilir.
Alış veya satıştaki son emirler kısmen gerçekleşmişse, pasif aracı kurum yalnızca kalan
bakiyeyi iptal edebilir.
İşlem düzeltme isteği, sadece miktarı azaltma yönünde işleme taraf olan her iki aracı
kurumun da bu isteklerini Kontrole göndermesi ile yapılır. Aracı kurumların, işlem düzeltme
isteğini onaylama yetkisi Kontrol merkezindedir. Hisse senedi işlemlerinde hatalı emir
girildiği veya normal fiyat oluşumunun dışında işlemlerin olduğu durumlarda işlem iptali
mümkündür.
Bunun dışında Borsa Başkanı iki veya daha fazla aracı kurumun başvurusu üzerine ya
da resen aracı kurum veya menkul kıymet bazında bekleyen emirleri veya gerçekleşen
işlemleri belirli bir zaman dilimi içinde veya zaman dilimine bağlı olmaksızın; bilgisayar
ortamından kaynaklanan bir hata olursa, gerçekleşen işlem aracı kurumlardan en az birinin
hatalı emri sonucunda olursa, yapay fiyat ve piyasa oluşturulmasında yasaklanan hallerin
herhangi birinin var olduğu tespit edilirse, aracı kurum veya menkul kıymet işlemlerini
durduracak diğer maddi unsurların ortaya çıkması halinde emirleri iptal edebilecektir. İptal
kararları verildikleri günü izleyen ilk iş gününde Borsa bülteninde ilan edilecektir. Ayrıca
yapay fiyat ve piyasa oluşturulması hallerinden birinin tespit edilmesi halinde, ilgili üye ve
üyeler hakkında disiplin kovuşturması yapılacak ve ortaya çıkan zarar, ilgili aracı kurum ve
aracı kurumlar tarafından tazmin edilecektir.
2.4.1.2.) Elde Edilen Varlıkları Teslim Borcu
Borsada yapılan hisse senedi alım satım işlemine ilişkin sözleşmenin kurulmasından
sonra, sözleşmenin ifası, takas ve para/hisse senedinin teslimine ilişkin esaslar aşağıda
ayrıntılı olarak açıklanacak olmakla birlikte, genel olarak, aracı kurumun alım satıma aracılık
sözleşmesinden kaynaklanan yükümlülüklerinden biri de, elde edilen varlıkların müşteriye
teslimidir. Alım satım işlemi sonucunda fiziki teslimat talep edilmekte ise, aracı kurum ya
bedeli ödeyerek takas merkezinden hisse senetlerini teslim alır, ya da hisse senetlerini teslim
ederek, bunların bedelini tahsil eder. İşte aracı kurumun temel iade yükümlülüğünün
kapsamını bu hisse senetleri veya nakit teşkil etmektedir.43
2.4.1.3.) Müşterinin Sermaye Piyasası Araçlarını Saklatma Borcu
Aracı kurumların Borsada işlem gören hisse senetlerini saklama yetkisi
bulunmamasından dolayı, müşteri hesabına satın alınan hisse senetlerinin saklamaya yetkili
Takasbank’ta saklanması gerekmektedir. Bu nedenle, hisse senetlerinin müşteri nam ve
hesabına Takasbank’ta saklatılması da aracı kurumun alım satıma aracılık çerçeve
sözleşmesinden kaynaklanan bir yükümlülüğüdür.
2.4.1.4.) Bilgi ve Hesap Verme Borcu
Alım satıma aracılık çerçeve sözleşmesinin süreklilik arz eden bir borç ilişkisi
doğurması ve tipik bir iş görme sözleşmesi olması karşısında, iş gören aracı kurumun,
hesabına iş gördüğü yatırımcıyı dönemsel olarak bilgilendirmesi sözleşmenin mahiyeti
gereğidir. Nitekim BK’da yer alan iş görme sözleşmelerinden vekalette (BK md. 392) ve
komisyonda (BK md. 417) iş görenin, muhatabını bilgilendirmesi açıkça öngörülmüştür.44
Kurulun Seri: V, No: 6 sayılı Tebliğinin 4/V. maddesi uyarınca aracı kurumun aylık olarak
yatırımcıya hesap ekstresi göndermesi mecburiyeti öngörülmüştür. Hesap özetinin, hesabın
mevcut durumuna ilişkin olması karşısında, sözleşmenin devamı sırasında alım satım
işlemleri yapılırken, aracı kurumun yatırımcıyı bilgilendirme yükümlülüğü bulunup
bulunmadığı hususlarının genel hükümlere göre değerlendirilmesi gerekmektedir. BK’nun
417. maddesinde, komisyoncunun yaptığı işlemlere ilişkin süreç hakkında ve işlemin
gerçekleşmesine ilişkin olarak müvekkilini haberdar etmesinin zorunlu olduğu hükme
bağlanmıştır. Bu çerçevede, aracı kurumun müşteri talimatlarının durumu hakkında,
yatırımcıyı bilgilendirmesi teorik olarak mümkün olmakla birlikte, binlerce müşteri ve
bunların yapmış olduğu çok sayıda işlem karşısında, aracı kurumun müşterilerini her işlem
hakkında bilgilendirmesi mümkün olmayacaktır. Uygulamada, aracı kurumlar çerçeve
sözleşmelerde müşterilerin vermiş oldukları emirlerin gerçekleşip gerçekleşmediğini
kendilerinin araştıracağını hükme bağlamak suretiyle, bu tür bir bilgi verme
yükümlülüğünden kurtulmaktadırlar.
2.4.2. Yatırımcının Çerçeve Sözleşmeden Kaynaklanan Yükümlülükleri
Yatırımcının çerçeve sözleşmeye dayanarak işlem yapması halinde doğacak borçları
ücret ve masrafları ödeme ile hisse senedi/nakit teslim yükümlülüğünü yerine getirmekten
ibarettir.
2.4.2.1.) Ücret ve Masrafları Ödeme Borcu
Borsada gerçekleştirilen alım satım işlemlerinde, aracı kurumun yürüttüğü aracılık
faaliyetine karşılık gelmek üzere, aracı kuruma ödenecek ücret komisyon (Kurtaj) olarak
adlandırılmaktadır. Komisyon müşteriler hesabına gerçekleştirilen tüm işlemlerde, işlem tutarı
üzerinden hesaplanmaktadır. Aracı kurumun komisyon ücretine ne zaman hak kazandığı
konusunda açık bir hüküm bulunmamakla birlikte, alım satım emirlerinin eşleşmesi ve
sözleşmenin kurulması ile aracı kurumun komisyon ücretini hak edeceği söylenebilecektir.
Aracı kurumların gerçekleştirdiği faaliyetler sonucunda ücrete hak kazanacağı
sermaye piyasası mevzuatında belirlenmiş ve aracı kurumların alması gereken asgari
komisyon oranları da (% 0,2) belirlenmiştir. Rekabet şartları altında, müşteri kazanmak için
komisyon almadan aracı kurumların işlem yapabileceği ve bu durumun aracı kurumun mali
yapısını olumsuz yönde etkileyeceği varsayımından hareketle, asgari komisyon oranları
belirlenmiştir.
Öte yandan, Borsada gerçekleştirilen alım satım işlemlerine ilişkin işlem
maliyetlerinin de (Borsa payı vs) yatırımcı tarafından aracı kuruma ödenmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede, aracı kurumun müşteri emirlerinin gerçekleşmesi için yapmış olduğu olağan
masrafların tamamını yatırımcıdan talep etme hakkı vardır.
Esasında mevzuatta herhangi bir hüküm olmasa dahi, anonim ortaklık şeklinde
kurulan aracı kurumlar, tacir sıfatını haiz olduklarından, yaptıkları masrafları talep
edebilecekleri gibi, sözleşmede ücret kararlaştırılmamış olsa dahi, ücret almaya hak
kazanacaklardır.45
2.4.2.2.) Hisse Senedini/Nakdi Teslim Borcu
Yatırımcıların çerçeve sözleşmeden kaynaklanan ikinci borcu hisse senedi/nakdi
teslim borcudur. Buna göre yatırımcıların, hisse senedi alım satımına yönelik emirlerinin
gerçekleşmesi durumunda, en geç takas gününe kadar, alım emri vermişse yeterli nakdi, satım
emri vermişse satıma konu hisse senedini tam olarak aracı kurumun emrine hazır
bulundurması gerekmektedir. Yatırımcının bu yükümlülüğünü yerine getirmemesinin
sonuçları ve temerrüt hali aşağıda ayrıca ele alınacaktır.
Nusret ÇETİN
birde ben daha yeniyim sanal olarak borsa oynuyorum ama gerçekte hiç denemedim artık denemek istiyorum yardımcı olursanız sevinirim dip not: daha herhangi bir bankada hesabım bile yok
" Ben Akbank muhteremle çalışıyorum komisyon oranları günlük işlem hacmine göre 5000 tl ye kadar binde 2 , 5000- 50000 arası binde 1,5 ,50000 üstü binde 1 BSMV hariç 
kısacası hemen hemen her al sat da şifre istiyor bu yüzden hız kaybı maksimum olmaya başladı .Böyle giderse akrabalığı ayıracam ayıracam da kime gidem
Yorum